کارکردهای مسجد 2

به اشتراک بگذار !

برگرفته از کتاب : ساماندهي جبهه فرهنگي انقلاب اسلامي ، نوشته دکتر مهدي ناظمي اردكاني وحميد شريفي زارچي

كاركرد اقتصادي

از جمله فعالیت‌های مسجد در صدر اسلام، امور اقتصادی بود. بنابر شواهد تاریخی، اموال عمومی در مسجد گردآوری و از آنجا در بین مسلمانان توزیع می گردید؛ غنائم جنگی نیز پس از جنگ به مسجد انتقال می یافت و در آنجا بین رزمندگان تقسیم می شد.
در صدر اسلام، هرگاه مالى از ناحیه اى به مدینه مى¬رسید آن را به مسجد پیامبر (ص) مى آوردند و طبق نظر آن حضرت میان مردم تقسیم مى شد. این دستورات و قوانین فراگیر اسلام در شکل گیرى اجتماعى، سیاسى و اقتصادى جوامع مؤثر بوده است، چنانکه تا قرنها، بیشتر فعالیت هاى شهرهاى اسلامي بر مدار یک مسجد با موقعیت مرکزى انجام مى گرفت و مساجد به ویژه مسجد جامع، به شهرهاى اسلامي چهره اى کاملاً خاص مى بخشید، این نقش کانونى (مسجد جامع و بازار با محله هایش) همواره منشأ تحرک¬هاى اجتماعى، سیاسى و اقتصادى در اسلام و نیز روابط نزدیک دانشمندان با طبقه متوسط شهرى بوده است.
شاید ساختن مجموعه ای متصل به مسجد به نام “خزانه” و محل نگهداری بیت المال در قرن‌های بعد برگرفته از همین سیره نورانی پیامبر اکرم (ص) باشد. چنان که در کتاب‌های تاریخ اسلامي، فراوان اشاره شده است به جایى در مسجد به نام”قبه بیت-المال” که خلفا ثروت نقدى عمومى را که از طریق زکات و مالیات اسلامي و غنایم جنگى به دست مى آمد، در آنجا جمع و حفظ مى کردند (رک: تقی¬الدین احمد المقریزی، الخطط، ج2: 249 ؛ الولی محمد¬طه، المساجد فی الاسلام: 159؛ فخرالدین رازی، التفسیر الکبیر، ج 16: 9- 10).
رابطه بین مسجد و اقتصاد از منظر دیگری نیز مورد تأمّل است. قرآن کریم به مسلمانان دستور می دهد: “فَإِذَا قُضِیَتِ الصَّلاةُ فَانتَشِرُوا في الأرْضِ وَاْبتَغُوا مِن فَضْلِ الِلَّه…؛ هنگامی که نماز پایان یافت، در زمین پراکنده شوید و از فضل خدا بطلبید” (جمعه: 10). مفسران در تفسیر این آیۀ شریفه می نویسند: “أی: اذا صلّیْتمُ الجْمُعَةَ وَ فَرَّغتمُ عَنها تفرَّقُوا في الأرضِ وَ اُطلِبُوا الرّزقَ في الشِّراءِ وَ البیع؛ پس از نماز جمعه، در زمین پراکنده شوید و با خريد و فروش، طلب رزق کنید» (راوندي، 1405، ج1: 135). در برخی از روایات نیز برای کسب رزق حلال، به همین آیه شریفه استشهاد شده است (حلي، 1407: 91- 92).
در گذشته، در کنار مساجد شهر، مسجدِ بازار هم وجود داشت که بیشتر افراد شرکت کننده در آن، بازاری بودند. این مساجد، به غیر از مساجد محلّات بود. در این مساجد، بیشتر بازاریان شرکت داشتند و بیشتر اخبار تخصّصی حوزه تجارت و گزارشات مربوط به بازار و اوضاع اقتصادی، در این مساجد بیان می شد. برخی از کسبه و بازاریان، ساعاتی را برای آموختن احکام معاملات و بیع و شراء اختصاص می دادند (بی¬آزار شیرازی، 1377: 3- 4). نکته قابل توجه این که خدمات بین مساجد و بازرگانان متقابل بوده است. یعنى همچنان که مسجد در امر اقتصادى به کمک تجّار و بازرگانان می شتافت، بازرگانان نیز نقش مهمى در گسترش اسلام و ساخت مساجد در مسیر حرکت کاروان‌های تجاری و دیگر سرزمین هاى دور دست داشتند.
امروزه فعالیت‌های اقتصادی مساجد با مشارکت و همیارى مردم، بیشتر در قالب تشکیل صندوق¬های قرض¬الحسنه و حمایت و دستگیری از محرومان جامعه در مشکلات صورت می گیرد.
با توجه به تأکیدات فراوان آیات و روایات درباره منع انجام معاملات ربوی، تشکیل صندوق هاى قرض الحسنه از بهترین روشهاى اقتصادى براى رفع احتیاجات مالى و اقتصادى مردم است که خاستگاه اولیه تشکیل این نوع صندوقهاى خیریه و قرض الحسنه، مساجد بوده اند. انجام این عمل ارزشمند اقتصاد اسلامي، موجب توسعه اقتصادی و تأمین نیازهای مالی و اقتصادی مردم شهرها و محلّه‌ها می شود. این فعّالیّت مسجدی، انگیزه سازی برای روحیّه خودیاری در مردم و انجام امور داوطلبانۀ اقتصادی در سطح جامعه را باعث خواهد شد. بنابراین، قرض الحسنه و اشاعه و تبیین آن در کنار فعّالیّت‌های مسجدی، موجب می شود تا اقتصاد جامعه اسلامي از آسیب‌های متعدّد اقصادی مانند ربا، استثمار مالی و ذخیره سازی و ناکارآمدی منابع اقتصادی و… مصون بماند. همچنین از دیگر فعالیت‌های اقتصادی مساجد، امور عام المنفعه نظير تشکیل برخی فروشگاه‌ها و تعاونى هاى مصرف محلّه توسط هیئت امناء مساجد برای رفع نیازهاى ضرورى جمعیت با محوریت مسجد است.
نوع دیگر کارهاى اقتصادى که عمدتاً در مساجد صورت مى گیرد، جمع آورى پول براى مستمندان و نیازمندان، خرید جهیزیه براى خانواده هاى کم درآمد و فقیر، پیدا کردن کار براى بیکاران و نیز جمع آورى کمک و اعانه براى ساخت کارگاه هاى تولیدى و مراکز کوچک اقتصادى که در امر کمک رسانى و با هدف خیرخواهانه و فى سبیل الله است. در ادوار گذشته که مساجد در مرکز شهر و بازار در کنار آن ایجاد مى شد، اکثر مساجد داراى حجره‌ها و مغازه هایی بوده اند که درآمد حاصل از اجاره یا تجارت آنان براى مسجد هزینه مى شد، این درآمدها بخشى از فعالیت هاى اقتصادى مسجد را تشکیل مى داد که در راه کارهاى عام المنفعه یا تعمیر، نگهدارى و توسعه مساجد یا در امر کمک به ابن سبیل و فقیران و مستمندان هزینه مى شد.

كاركرد قضايي

مسجد نخستین مکانی است که پیامبر اکرم (ص) در آن به قضاوت و دادخواهی و حلّ و فصل اختلافات، منازعات و صدور احکام قضایی پرداختند و اصولاً مکاني به غير از مسجد برای قضاوت آن حضرت نقل نشده است.
یکی از دلایلی که پیامبر اعظم (ص) مسجد را جایگاه قضاوت قرار دادند، این بود که همه افراد از قوی و ضعیف، توانگر و بینوا و کوچک و بزرگ، شاهد اقامه عدل و اجرای احکام الهی باشند و به آن روی آورند که این موضوع، تهذیب نفوس را موجب خواهد شد (حموده، 1384: 115). از سوی دیگر، چون در سرزمین‌های اسلامي، آیین دادرسی بر مبنای اصول و قواعد اسلامي بود، تشکیلات خاصّ و مکان ممتازی به جز مسجد برای قضاوت وجود نداشت.
ازجمله احاديثي كه مؤيد اين كاركرد مسجد است، حديثي از امام صادق (علیه السلام) است كه فرمودند: “بأنّ أميرالمؤمنين (علیه السلام) حكم في مسجد الكوفه و قضي فيه بين النّاس و دكّه القضاء معروفه فيه الي يومنا هذا…؛ اميرالمؤمنين (علیه السلام) در مسجد كوفه حكم مي‌كردند و در آن، بين مردم قضاوت مي‌نمودند و دكّه قضاء در اين مسجد تا به امروز معروف است… (مجلسي، 1362: 362).
„ قرار دادن مسجد به عنوان محلّ قضاوت تا مدّت‌ها ادامه داشت و بیشتر قاضیان در مسجد به داوری می پرداختند تا این که “ملک عادل نورالدین زنکی” محلّی را در دمشق به قضاوت اختصاص داد و نام آن را “دارالعدل” نهاد. پس از این، ایّوبیان در مصر این کار را تعقیب کردند و مکان هایی را به امر قضاوت اختصاص دادند (محرّمی، 1379: 157).
شايان ذكر است كه تنها قضاوت كردن در مسجد جائز شمرده شده و استفاده از مسجد براي تبعات قضاوت- مانند اجراي حكم- در شرايطي مورد نهي قرار گرفته است. براي مثال، اجراي حدود از اين سنخ است. بر پايه روايات، اقامه حدود در مسجد مكروه است. شايد يكي از فلسفه‌هاي اين حكم آن است كه مسجد را بايد از هرچه ترس و رنجش در مردم ايجاد مي‌كند، دور ساخت و از آن محلي امن براي همگان قرار داد تا با رغبت كامل به مسجد بيايند (مبلغي، 1376: 79).
هرچند به كارگيري مسجد به عنوان محل قضاوت و دادرسي، در تاريخ اسلام ثبت شده است، اما برخي از فقها حكم به كراهت اين امر داده اند. عمده دليل صدور چنين حكمي، همراه بودن مجلس دادرسي با مشاجره و قيل و قال‌هاي طرفين دعوا در مجلس قضاست و از آن جا كه حفظ حرمت مسجد امري لازم است، اين حكم فقهي صادر شده است (رستگار، 1385: 173-157).
با گسترش جمعیت مسلمانان و کثرت منازعات و اختلافات، سازمان هایی به امر قضا در جامعه اسلامي پرداختند. پس از برقراری جمهوری اسلامي ایران، قوه قضائیه، یکی از قوای سه گانه نظام حکومتی، این امر برعهده گرفت. امروزه، جلسات شوراهای حلّ اختلاف با نظارت قوه قضائیه نیز در مسجد تشکیل می گردد (محقق حلي، 1409: 152).

كاركرد نظامي

به گواهی تاریخ، مسجد در صدر اسلام، محل برافراشته شدن پرچم سپاه اسلام و اعزام آنان به جبهه‌های نبرد بوده است. پیامبر اکرم (ص)، خطبه هاى آتشین خود را که براى اعزام مسلمانان به جهاد و مبارزه با کفر و شرک بود، در مساجد ایراد مى کردند و حتّى آمادگی هاى قبل از اعزام هم در مسجد شکل مى گرفته است. در زمان خلفای راشدین و حتی امویان هم مسجد از این نظر فعال بود.
همواره مسجد، جایگاه گفتگو و مشورت در رویدادها بوده است و مهمترین این مشورتها در حوزه نظامی و غزوات و تنظیم سیاست‌های دفاعی انجام می شده است. شواهد گویایى نشان می دهد که مسلمانان حتّى در خصوص مسائل نظامى نیز در مسجد به مشورت می پرداختند.
بدون تردید، جامعه ای که در راه تحقّق ارزش¬های اسلامي گام برمی دارد، هیچ گاه از دستبرد و تجاوز دشمنان دین ایمن نمی ماند؛ این رهنمود قرآن است که: «وَ لا یَزاُلونَ یُقاتِلُوَنکُمْ حَتىَّ یَرُدُّوکُمْ عَنْ دِینِکُمْ؛ کافران همواره با شما می جنگند، تا آنگاه که شما را از دینتان برگردانند» (بقره، 217). از سوی دیگر، در جهاد اسلامي رسیدن به پیروزی، همواره در گرو برخورداری از نیروهای رزمنده مؤمن، معتقد و مکتبی است. مسجد در این زمینه، نقشی حیاتی را ایفا می کند؛ زیرا در حقیقت رزمندگان مدافع اسلام، پرورش یافته مساجدند. این مسجد است که در فضای قدس و طهارت و شکوفائی علمی، فرهنگی و تربیتی خود، بذر ایمان، آگاهی و روشن¬بینی را در جان و دل جوانان حقجو می پرورد.
بنابراین، مسجد از یک سو، مهد و پرورش گاه نیروهای مدافع اسلام بوده است و از سوی دیگر، به هنگام بروز جنگ و پیدایش ناامنی در جامعه، مسجد بسان پایگاه و سنگری استوار برای رزمندگان اسلام در عصر رسول خدا (ص) عمل می کرده است.
علاوه بر این، در هر مسجدی، نقطه ای بنام محراب ساخته می شود. محراب از مادّه حرب به معنای جنگ است و این موضوع به این مناسبت است که مسلمانان این نکته را در مساجد در نظر داشته باشند که برای نیل به کمالات مورد نظر و تحقّق ارزش‌های اسلامي و دفاع از کیان اسلام و حفظ جامعه اسلامي، از گزند دشمنان، گاهی راه دیگری جز جنگ با دشمنان داخلی و خارجی وجود ندارد (فتحی واجارگاه: 27).
در عصر حاضر نیز از آغاز اوج گیری انقلاب اسلامي ایران تا کنون، جلوه‌های پر فروغی از نقش مسجد در این زمینه رخ نموده است. بنابراین می توان گفت: مسجدی که مهد و پرورش گاه نیروهای مدافع اسلام است و نیروهای بسیج مردمی در آن گرد هم می¬آیند، تا از امنیّت و آسایش مردم پاسداری کنند، در واقع یکی از شاخصه¬های مسجد طراز اسلامي را داراست.

کارکرد اخلاقي- تربیتی

در صدر اسلام و در طول تاریخ با توجه به سفارش مؤکد قرآن کریم مبنی بر لزوم تقدم «تزکیه» بر «تعلیم»، کارکرد و قابلیت‌های تربیتی مسجد، در صدر امور قرار می گرفت.
تربیت، از ارکان حیات اجتماعی انسان است؛ از این رو، توجّه به ابعاد مختلف تربیتی، توجّه به شخصیّت والای انسان است. نکته دارای اهمّیت در اصول تربیتی این است که «محیط زیست»، یکی از عوامل تأثیرگذار است و می تواند کفه ترازوی تربیت را به نفع خود سنگین نماید. بنابراین، «مساجد» یکی از محورهای تربیتی قابل توجّه هستند و از آنجایی که امور تربیتی، بیشتر با روان انسان سر و کار دارند، حضور در جمع تربیت شده ای که در مراسم‌های مسجد شرکت می کنند، می تواند راه آسانی برای کسب آداب و اخلاق مقبول جامعه اسلامي باشد (حسینی، 1387: 202). «مسجد»، به عنوان یک مکان تربیتی، دارای دو جلوه فردی و جمعی است؛ یعنی اینکه دو نوع رفتار می تواند در آن جلوه گر شود که در امر تعلیم و تربیت و جهت دهی رفتارهای فردی و جمعی افراد بسیار مؤثّر است. هنگامی که انسانها به صورت جمعی به برگزاری مناسک و انجام فرایض می پردازند، رفتارهای جمعی ظاهر می شوند و هنگامی که به صورت غیرجمعی و به شکل فردی در مسجد حضور پیدا می کنند، خود به خود به محاسبه و بررسی رفتارهای شخصی و فردی می پردازند (موظّف¬رستمی، 1382: 107). گرچه می توان گفت که عبادت در هر مکانی، نیاز روحی انسان را به طور نسبی تأمین می کند؛ ولی مسجد و عبادتگاه، جایگاه بهتری برای این امر است و نیاز انسان را کاملتر تأمین می کند. بنابراین، انسان بنا به فطرت خویش، معبد و مسجد را دوست دارد و تاریخ هم نشان می دهد که معبد همواره، همراه و همزاد انسان بوده است.
در دنیایی که هدف و فلسفه زندگی گم شده است و پذیرش حیات پوچ و بیهوده، زمینه ساز پیامدهای نامطلوبی شده است (که به صورت‌های گوناگون در زمینه‌های فردی و اجتماعی بروز می کند)، فقط دین و تربیت دینی است که عامل هدایت انسان در مسیر زندگی محسوب می شود.
در اين زمينه باید فضاهای مساعد برای پرورش حسّ دینی اقشار مختلف جامعه، به ویژه جوانان را مورد تحلیل قرار داد تا زمینۀ مطلوب تربیت دینی فراهم شود. یکی از این فضاها، مسجد است. تربیت دینی، فقط با کمک مدرسه صورت نمی گیرد؛ در هر جامعه، نهادها و مؤسّسه‌های مختلف دینی نیز متوّلی چنین امر خطیری هستند که از آن جمله می توان به مؤسّسه‌ها و کانون‌های مذهبی و مسجد نیز اشاره کرد. نقش مسجد، میان محافل دینی برجسته است؛ زیرا در چنین مکانی، صحنه‌های حقیقی دین آشکار می شود و وابستگی و گرایش انسان‌ها به مرزهای عقیدتی تذّکر داده می شود (جعفری نژاد، 1383، ش 86).
آثار تربیتی، اخلاقی و رفتاری مسجد عبارت اند از: ایجاد آرامش، پرهیز از گناه، بعد تربیتی ارتباط با دوست خوب، پرورش روح جمع گرایی، پرورش روح تعهّد، پرورش روح تواضع و فروتنی.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

در حال بارگذاری ...