کارکردهای مسجد 3

به اشتراک بگذار !

برگرفته از کتاب : ساماندهي جبهه فرهنگي انقلاب اسلامي ، نوشته دکتر مهدي ناظمي اردكاني وحميد شريفي زارچي

کارکرد علمي- آموزشی

پژوهش‌های تاریخی نشان می دهد که مسجد نخستین مرکز تعلیم و تربیت مسلمانان بوده است. به طور اساسی، پی ریزی مسجد در صدر اسلام، پی ریزی بزرگترین مدرسه اسلامي بود. مسلمانان تا چند قرن پیش، با پدیده ای به نام مدرسه به معنای غربی و امروزی آن رو به رو نبودند. پیش از پیدایش مدرسه- که تاریخ پیدایش آن به دو قرن نمی رسد- مسجد، یگانه مرکز مهمّ آموزشی و فرهنگی در کشورهای اسلامي بوده است تا جایی که روزگاری این مسئله در میان فقیهان مطرح بوده که آیا تأسیس مدرسه جایز است یا نه؟! (حر عاملي، 1403: 12).
در صدر اسلام، مسجد افزون بر محل برگزاری مراسم عبادی، محل دانش آموزی نیز به شمار می آمد. پیامبر (ص) و یارانش در مسجدالحرام گردهم می آمدند و از احکام الهی سخن می گفتند. پس از هجرت پیامبر اسلام (ص) به مدینه و بنا نمودن مسجدالنّبی، فصلی نوین در آموزش و فعّالیّت‌های فرهنگی مسلمانان آغاز شد. تعلیم و تربیت و آموزش احکام دین در مسجد صورت مى گرفت و پیامبر (ص) بیشتر اوقات پس از نماز صبح و عشا به سخنرانی و گفتگوهای علمی می پرداخت. (بخاری، 1330، ج1). که این از آشکارترین جلوه‌های آموزشی مسجد در مدینه بود. تفسیر قرآن و سخن گفتن درباره معانی آن، بخش درخور توجّهی از سخنرانی¬های پیامبر (ص) را تشکیل می داد (كتاني، 1346: 222). افزون بر جلسه‌های سخنرانی پیامبر، کلاس‌های آموزشی گوناگونی نیز در مسجد تشکیل می شد (همان: 233).
در پرتو این گفتگوها و مناظرات، حقایق وحی و آیات الهی روشن می گردید و به شبهات پاسخ داده می شد و پرده جهل و تردید فرو می ریخت.
«مسجد مدینه»، از یک سو، به صورت یک مرکز آموزشی فرهنگی و پایگاهی برای مبارزه با جهل و از سویی دیگر به مکانی برای اشاعه فرهنگ و ادب و دیگر معارف اسلامي تبدیل شد. «حلقه‌های علمی» با جنب و جوش خاصّی در مسجد بزرگ مدینه به صورت رسمی تشکیل می شد.
فعّالیّت‌های آموزشی در زمان رسول اکرم (ص) منحصر به مسجدالنّبی نبود؛ بلکه جلسات بحث و بررسی مسائل علمی در مساجد دیگری نیز انجام می شد که البتّه مسلمانان در سطحی محدودتر به کار آموزش و تلاش‌های علمی مشغول بودند.
بدین ترتیب، مسجد به عنوان نخستین پایگاه علمی، رسالت خود را در جامعه نوساخته اسلامي برای ترویج و اشاعه دانش و گسترش فرهنگ اسلامي آغاز کرد و همچنان مسیر رشد و ترقّی علمی را پیمود؛ به طوری که در عصر خلفا نیز مساجد نزد عموم به عنوان کانون اصلی آموزش قرآن کریم، مسائل دینی، احکام و فقه اسلامي بود. این آموزش ها، نه فقط در مرکز حکومت (شهر مدینه)، بلکه در شهرهای دیگر، مانند مکّه و سایر نقاط شبه جزیره و در تمام سرزمین‌های پیوسته به حوزه قلمرو اسلامي انجام می گرفت.
در عصر خلافت امام علی (علیه السلام) با انتقال مرکز خلافت از مدینه به کوفه، مسجد جامع بزرگ این شهر به عنوان یکی از مهم ترین مراکز علمی آن روزگار، نقش خاصّی را در شکوفایی نهضت علمی و ارتقاء فرهنگ و تمّدن اسلامي ایفا می نمود.
اختصاص روند آموزشی و علمی در مسجد، به صدر اسلام منحصر نیست؛ بلکه در دوره‌های بعد از آن نیز اندیشمندان، متخصّصان و دانش پژوهان علوم و معارف اسلامي، جلسات خود را در مسجد برپا می کردند. ائمه بزرگوار شیعه و بزرگان تابعین، اصحاب پیامبر و نیز شاگردان و تربیت یافتگان مکتب اهل بیت (علیهم السلام)، رسالت تعلیم و تربیت و حلّ و فصل مسائل مهم علمی و دین را در مساجد بزرگ بلاد اسلامي عهده دار بودند. به خصوص، در عصر امام باقر (علیه السلام) وامام صادق (علیه السلام) که نهضت و حرکت فرهنگی بزرگی توسّط این دو رهبران معصوم (علیهم السلام) آغاز شده بود، مساجد به رشد و شکوفایی قابل توجّهی دست یافت. حتّی برخی از آنها به دانشگاه‌های بزرگ اسلامي در زمینه‌های علوم مختلف، نظیر فقه، حدیث، تفسیر و دیگر علوم اسلامي تبدیل شدند و پیدایش نهضت‌های علمی و عقلانی در تاریخ اسلام را موجب گردیدند (فراهتی، 1384: 77). چنان که «در عصر امام صادق (علیه السلام) مسجد به دانشگاه بزرگی بدل گردید که قریب به چهار هزار دانشجو در آن آموزش می دیدند و طیف وسیعی از علوم مختلف در آن تدریس می شد که تا آن زمان بی سابقه بوده است (حاج سیدجوادی، 1375: 84).

کارکرد ارزشی

مسجد در جایگاه اصیل خود بستری برای ارزش‌آفرینی و ارزش‌گذاری است و توجه مسلمانان را به ارزش‌های فراموش‌شده جلب می‌کند. در مسجد تفاوت نیازمند و ثروتمند، رئیس و زیردست، فرمانده و سرباز، امتیازهای مادی و ظاهری کنار گذاشته می‌شود و همه دوش‌به‌دوش هم در یک صف نماز می‌خوانند. در مسجد فقط ارزش‌های حقیقی برجسته می‌شود و محترم است؛ همچون تقوا و جهاد. بر‌پایه‌ فقه اسلامی، شایسته است کسانی در صف اول نماز جماعت بایستند که فضیلت‌هایی چون علم، تقوا، ایثار و جهاد داشته باشند. این امر خود نوعی ارزش‌گزاری و ترویج ارزش‌های اصیل است. خانواده‌ها، به‌ویژه دختران و پسران، با دیدن این صحنه‌ها و تجربه‌ برخوردهای ارزشی به‌طور مستقیم و غیرمستقیم با آموزه‌های ارزشی اسلام آشنا می‌شوند و به آن خو می‌گیرند.
در مسجد پیامبر (ص) گاه شخصی یافت می‌شد که نه‌تنها از جهاد و ایثار بویی نبرده بود، بلکه از راه‌های گوناگون نفاق و دودستگی را در جامعه ترویج می‌داد و با پیامبر (ص) رودررو می‌شد؛ بااین‌حال باز انتظار جایگاهی والا در مسجد داشت. مسلمانان این افراد را از مسجد طرد می‌کردند؛ زیرا با الهام از رهنمودهای پیامبر (ص)، آموخته بودند که مکان‌های حساس مسجد از آن مسلمانان مؤمن، متعهد و ایثارگر است. آری مسجد خانه‌ دفاع از ارزش‌ها و مسجدیان نگاهبانان ارزش‌های اسلامی هستند. مختصر اینکه یکی از شاخص‌های مسجد نمونه میزان نقشی است که در احیا و تثبیت ارزش‌های اسلامی و پاسداری از آن‌ها ایفا می‌کند.

كاركرد محوريت در معماري شهري

وجه ديگر كاركرد مسجد، توجه به فضاي كالبدي شهري و كاركرد معماري آن است. معماري مسجد يك معماري پررمز و راز و در يك نگاه كلي نماد انديشة توحيدي و واسطة عالم علوي با عالم سفلي است (974 .(EI², V6, p از زاويه اي ديگر اينكه پيامبر (ص) نخستين اقدام خود را براي ساختن يك جامعة جديد و الگو با فعاليتي معماري آغاز كرد، مي‌تواند نشان دهندة اهميت و نقش فضاهاي كالبدي شهري در يك جامعة آرماني باشد. بدين ترتيب، مسجد به عنوان نخستين فضاي كالبدي شهري در جامعة اسلامي جاي خاص خود را باز كرد. پيامبر (ص) شهر يثرب را تأسيس نكرد ولي ساختن جامعه اي نو در اين شهر را از بنا نهادن مسجد آغاز كرد. بعدها مسلمانان ساختن شهرهاي جديد مانند كوفه، بصره و قاهره را با ساختن مسجد آغاز مي‌كردند. در اين شهرها ابتدا مكان مسجد مشخص مي‌شد و سپس با محور قرار دادن آن، محله‌ها و خيابان‌ها و بازار و مانند آن شكل مي‌گرفت. اين اقدام نمادين جوهرة عبودي شهر و جامعه و حكومت در انديشة اسلامي را به خوبي نشان مي‌دهد. محوريت مسجد در معماري شهري و نيز چرخة امور شهر به مثابه يك قطب فرهنگ ساز، سهولت دسترسي مردم به مسجد و كثرت نسبي مساجد در محله‌ها در گذشتة تاريخي جوامع اسلامي از ديگر ابعاد جايگاه مسجد در فضاي كالبدي شهري است. تبديل به دو قطب شدن مسجد و مدرسه در ميان عناصر سازندة شهر در گذشته تمدن اسلامي كه بار اصلي فرهنگ سازي را بر دوش داشته اند، نماد بيروني و تجسم جايگاه عبادت و علم به مثابه دو بال تعالي انسان‌ها در تفكر ديني است؛ يعني اگر عبادت و علم را دو عامل اصلي تعالي و سعادت انسان‌ها و جوامع بشري بدانيم، شهرهاي اسلامي از منظر فرهنگي بر پايه اين دو عنصر قوام داشت و اين دو قطب فرهنگي و فرهنگ ساز در يك تجربة موفق، بنياد و اساس اغلب فعاليت‌هاي فرهنگي شهرها با جهت گيري الهي بوده اند. معماري داخلي مسجد نيز مقوله اي مهم و قابل توجه است كه كم و بيش مورد توجه پژوهشگران بوده است (حاج سيدجوادي، 1375: 367 به بعد؛ زبرشيدي، 1374: 245- 209).

کارکرد فرهنگي- ارتباطي

منظور از كاركرد فرهنگي- تبليغي، استفاده از مسجد به عنوان پايگاه اطلاع رساني و ابلاغ پيام است. در حقيقت، اين كاركرد، نشانگر نقش آفريني رسانه اي مسجد است.
نشانه‌هاي فراواني در سيره معصومين (علیهم السلام)، به ويژه در سيره نبي اكرم (ص) وجود دارد كه ايشان مسجد را به پايگاه اصلي ابلاغ پيام تبديل فرموده اند. اين پيام، تنها پيام وحي نبوده و ابلاغ هر نوع يامي كه مربوط به عموم جامعه باشد از اين پايگاه رخ مي‌داده است (لب خندق، 1392: 144).
مسجد اصلي ترين مكان شكل دهي افكار عمومي، فرهنگ سازي و اطلاع رساني در تمدن اسلامي بوده است. نداي “الصلاه جامعه” در عهد پيامبر (ص) و پس از آن، يك فراخوان عمومي براي گردهم آوردن مسلمانان در مسجد و آگاهي از يك امر مهم به هنگام اقامه نماز جماعت بوده است. پس از تشريع اذان، مردم در غير اوقات نماز نيز با بانگ مؤذن به مسجد مي‌آمدند (ابن سعد، 1985: 146). سوق دادن مسلمانان به سمت هنجارها و گرايش‌هاي مورد نظر نيز در مساجد صورت مي‌پذيرفته است. پيامبر و جانشينانش مردم را از طريق مساجد نسبت به حضور در جنگ و جهادها بر مي‌انگيخته اند و خطيبان جمعه نيز كه سخنگويان حكومت بوده اند از همين طريق و در فضاي مسجد خواسته‌هاي مسجد را مطرح مي‌كردند و افكار مردم را با اين خواسته‌ها همسو مي‌ساخته اند. طبعاً در كوران حوادث سياسي، نقش فرهنگ سازي مساجد از طريق تكيه بر موضوعي خاص تحقق مي‌يابد؛ به عنوان مثال نقش مساجد در گسترش فرهنگ انقلاب و بسيج مردم عليه نظام پهلوي يك مثال مهم و برجسته براي توانمندي مسجد در زمينه فرهنگ سازي در دهه‌هاي معاصر است.
محوريت مسجد در معماري شهري و نيز چرخه امور شهر به عنوان يك قطب فرهنگ ساز، سهولت دسترسي مردم به مسجد و كثرت نسبي مساجد در محله‌ها و معماري ويژه مساجد و مدارس، پراكنده شدن صداي اذان مسجد در شهر، همراهي مساجد با بخش‌هاي ارايه كننده خدمات اجتماعي مانند صندوق قرض الحسنه، درمانگاه و كتابخانه و نوارخانه نيز در فربه ساختن نقش فرهنگي مساجد مؤثر بوده است.
فرهنگ آفريني مسجد بر ديگر شئون زندگي شهري نيز اثرگذار بوده است؛ مثلاً در حيطه فعاليت‌هاي اقتصادي و تجاري اين نكته قابل توجه است كه غالباً در مسير و راه‌هاي نزديك و يا منتهي به مساجد، فعاليت‌هاي تجاري آميخته با منكرات مانند بساط مشروب فروشي داير نمي شده است.
به عبارتی شهرهاي اسلامي از منظر فرهنگي بر پايه دو عنصر مسجد و مدرسه در گذشته تمدن اسلامي قوام داشته اند و اين دو قطب فرهنگي و فرهنگ ساز در يك تجربه موفق، بنياد و اساس اغلب فعاليت‌هاي فرهنگي شهرها با جهت گيري الهي بوده اند.
كاركرد رسانه اي مسجد، در عصر حاضر كه عصر ظهور انواع رسانه‌هاي جمعي است، همچنان مي‌تواند مورد توجه باشد؛ چرا كه محيط مسجد، محيط رسانه اي خاصي است كه در ميزان اثرگذاري و نفوذ پيام، كمتر رسانه اي مي‌تواند با آن رقابت كند.
در حال حاضر، مساجد به عنوان بخشي از يك مجتمع مجتمع فرهنگي- ديني ساخته مي‌شوند. اين رويكرد نشانه تلقي فرهنگي از كاركرد مسجد و ارائه خدمات عبادي به عنوان يكي از گونه‌هاي خدمات فرهنگي است. نقش فرهنگي و ارتباطي مسجد از طريق ابزارهايي مانند فضاي مسجد و نماز جماعت و دعاي جمعي تحقق مي‌يابد ولي بار اصلي اين نقش بر دوش “منبر” و “منبري” (مبلغ ديني) است.

كاركرد الگويي ساخت جامعه مطلوب ديني

همه كاركردهايي كه پيش از اين گفته شد، نشان از آن دارد كه مسجد، مكاني چندوجهي براي پرداختن به بسياري از ابعاد حيات فردي و اجتماعي مسلمين است. توجه به پاسخ اين پرسش كه چرا بسياري از ابعاد حيات انسان در خانه خدا نيز حضور دارد و كاركردهاي اين مكان شريف، بسيار فراتر از ديگر عبادت گاه‌هاي رايج است، ما را با دو نكته مي‌رساند: نخست آن كه تجميع اين كاركردها در پرستشگاه حضرت حق، بدين معناست كه هيچ ساحتي از ساحات زندگي بشر خارج از دايره زندگي الهي نيست و همه ابعاد حيات، در سعادت اخروي انسان نقش دارند؛ نكته دوم انكه شاخص‌هاي حيات طيبه انسان- چه در مسجد و چه در خارج از آن- همان شاخص هايي اند كه در اجتماع مؤمنين در مسجد لحاظ شده است. به عبارتي، مؤلفه‌هاي ارزشي سفارش شده براي استفاده از مسجد، همان مؤلفه‌هاي ارزشي مورد سفارش در تمام طول زندگي اند. اين بدين معناست كه اجتماع كوچكي كه در شبانه روز، پنج نوبت در مسجد تشكيل مي‌شود- در صورت رعايت ضوابط و دستورات شارع مقدس- نمونه آرماني يك جامعه اسلامي است. مؤمنين مي‌توانند با الگو گرفتن از اين جامعه كوچك و تمرين زندگي الهي در زمان‌هاي كوتاه حضور در مسجد،زمان‌هاي خود در خارج از آن را نيز مانند زمان حضور در آن بگذرانند (لب خندق، 1392: 153).
اين تحليل مي‌تواند بيانگر كاركرد ديگري براي مسجد باشد كه جامع همه كاركردهاي پيشين نيز هست و به نوعي نتيجه آنهاست. اين كاركرد، “عرضه الگويي از جامعه مطلوب ديني در مقياس كوچك و فراهم آوردن فضايي مناسي براي تمرين شهروندي در جامعه ديني است” (الويري، 1386: 106).
يكي از راهكارهاي اسلام براي تحقق آرمان‌هاي كلان خود، تكيه بر نمونه‌هاي خرد و تحقق آن آرمان‌ها در محدوده اي كوچك و اثبات امكان پذيري آن و سپس تعميم اين تجربه موفق در مقياسي گسترده تر است. پيامبر (ص) راهي سخت و دشوار براي ساختن جامعه اي الگو و اسوه و امتي وسط پيش روي داشت و شايد يكي از مهم ترين و شايد مهم ترين دشواري پيامبر (ص) در اين مسير، همساز كردن ساكنان نواحي مركزي شبه جزيرة عربستان با جامعة مطلوب بود و يكي از سودمندترين و اثربخش ترين اقداماتي كه مي‌توانست به اين هدف كمك كند، ارائة يك الگو و نمونه در مقياس كوچك تر از جامعة مطلوب بود. اين عمل پيامبر (ص) ضمن بالا بردن سطح بينش و افق ديد مسلمانان، آنان را با كلان نگري و آينده نگري و برخورداري از نگاهي راهبردي مأنوس مي‌ساخت (الويري، 1386: 104).
حضور مستمر مسلمانان در مسجد با آداب و احكام آن، در درجة نخست به آن‌ها نگاهي كلان نسبت به افق آينده مي‌داد، ولي در عين حال، آن‌ها را براي مشاركت در ساختن چنين جامعه اي آماده مي‌ساخت و آن‌ها را به تدريج و به گونه اي متناسب با جامعة آرماني و مطلوب تربيت مي‌كرد. چه مسجديان آداب شهروندي در يك جامعة ديني را در مقياسي كوچك تر تمرين مي‌كنند تا آمادة حضور در جامعة بزرگ اسلامي شوند. اين كاركرد مسجد مي‌تواند نقش مهمي در تحقق آرمان‌هاي كلان ديني براي تحقق جامعة اسلامي داشته باشد. مسلمانان در فضاي مسجد، زندگي در يك جامعة اسلامي آكنده از خدامحوري، صميميت، مواسات و خيرخواهي و معنويت را در محدوده اي كوچك تجربه مي‌كنند و با توجه به حضور مستمر در مسجد عملاً با فرهنگ زندگي در يك جامعة ديني انس مي‌گيرند. بر اين اساس فرهنگ سازي در محدودة كوچك مسجد زمينه ساز تحقق جامعة آرماني و توسعه يافتة اسلامي است (همان: 106).
اين سازوكار، مربوط به دوره صدر اسلام نيست و در همه تاريخ مي‌تواند سريان داشته باشد. مديران جامعه، از فرصت مسجد مي‌توانند به عنوان زمينه اي براي جامعه سازي مطلوب بهره برند و همان راهبرد نبوي (ص) را در ساختن بنيان‌هاي جامعه به كار گيرند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

در حال بارگذاری ...