کارکردهای مسجد 1

به اشتراک بگذار !

برگرفته از کتاب : ساماندهي جبهه فرهنگي انقلاب اسلامي ، نوشته دکتر مهدي ناظمي اردكاني وحميد شريفي زارچي

نقش‌ها و کارکردهای 12 گانه مسجد

براي شناخت جايگاه مسجد، بايد كاركردهاي آن را در منظومه معارف ديني شناخت تا به نقش بي بديل آن در تحقق اهداف دين در جامعه پي برد. مساجد، به عنوان اصلي ترين نهاد و نماد شهر اسلامي و محل رسمي برگزاري عبادت نماز، از همان آغاز پيدايش در عصر پيامبر (ص) و در طول تاریخ اسلام، کارکردهای متنوّع و متعددی داشته و همواره تأثیرگذار و سازنده بوده اند، امّا این کارکردها، طی سال‌های اخیر کمتر موردتوجه قرار گرفته و شرایطی ایجاد شده که بیشتر مساجد تنها حکم اماکنی برای عبادت و اقامه نماز پیدا كرده است.
اکنون جوامع اسلامي از ویژگی‌ها و کارکردهای حقیقی مسجد در صدر اسلام و نيز رسیدن به الگوی مسجد طراز اسلامي فاصله بسيار دارد. مسجد طراز اسلامي عهده دار نقش‌های مهمی در زمینه عبادی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، نظامی، تربیتی، آموزش و… است. برای تبیین جایگاه و شاخصه‌های مسجد طراز اسلامي باید بازگشتی به صدر اسلام داشت و بررسی کرد که در آن زمان هدف از تشکیل بنای «مسجد» چه بوده و نیات و خواسته‌های پیامبر (ص) در مورد مسجد چیست؛ زیرا مشخص کردن کارکرد مسجد در صدر اسلام می تواند بهترین الگو در تهیه و تدوین مسجد جامع طراز اسلامي باشد.
کارکردهای مسجد را باید به اصلی و فرعی تقسیم کرد. کارکرد اصلی مسجد چیزی است که باید مورد توجه قرار گیرد و در پس گذشت زمان تغییر چندانی نمی¬نماید. لیکن کارکردهای فرعی مسجد، بنابر اقتضائات و نیازهای عصری می¬توانند تغییر و تنوع داشته باشند. نباید از نظر دور داشت که مراد از فرعی نامیدن برخی کارکردهای مسجد، کم اهمیت جلوه دادن آنها نیست، بلکه یادآوری این واقعیت است که گاهی برای ایجاد کارکرد فرعی در مساجد، اصل نادیده گرفته¬ نشود و موجبات آسیب رسیدن به قداست و هویت مسجد فراهم نشود.
پژوهشگران حوزة سيرة نبوي (ص)، تاريخ اسلام، فرهنگ و تمدن اسلامي، انگيزه هاي تأسيس مسجد و كاركردهاي مسجد را به  شكل هاي مختلف بررسي كرده اند. شايد بتوان مجموعة نكات مورد توجه پژوهشگران را در قالب محورهاي زير برشمرد:

کارکرد عبادی- نيايشي

عبادت و رازونیاز با خداوند نیاز واقعی و فطری هر انسان است و مکمّل یا حتی مقوّم شخصیّت او. گرچه عبادت در هر مکانی این نیاز روحی را به‌طورنسبی تأمین می‌کند؛ ولی این نیاز در مسجد و عبادتگاه بهتر و کامل‌تر تأمین می‌شود. براین‌اساس، انسان بنا به فطرت خویش معبد و مسجد را دوست دارد و بدان عشق می‌ورزد؛ تاریخ نیز به درستیِ این سخن گواهی می‌دهد. پژوهش‌های تاریخی نشان می‌دهد که معبد با انسان همراه و همزاد بوده است. از همین‌رو، معصومان (علیهم السلام) مسجد را آشیانه و پناهگاه مؤمن برشمرده‌اند؛ پناهگاهی که انسان از دغدغه و اضطراب فاصله می‌گیرد و به آرامش می‌رسد.
در فرهنگ اسلام، نام مسجد یادآور بندگی در پیشگاه خداوند متعال است. مسجد یعنی جایگاه سجده و سجده اوج عبادت و بندگی انسان دربرابر خداست؛ همان‌طورکه امام سجاد (علیه السلام) فرموده‌اند: «السُّجودُ مُنتَهَی العِبَادَة مِن بَنی آدَمَ» (راوندی، 1405: 33). درحقیقت، با ‌اینکه در آیین پاک محمّدی (ص) همه‌ خاک زمین مسجد است- جُعِلَت لِیَ الاَرضُ مَسْجِداً…- ولی برترین و اصیل‌ترین محفل برای عبادت و تقرّب‌جستن به خداوند متعال مسجد است.
در قرآن کریم، هر جا سخن از مسجد به میان آمده، به جنبه‌های عبادی آن به عنوان عنصر محوری و بنیادین در تعالی فرهنگ دینی جامعه اشاره شده و در آیات متعدّدی از قرآن کریم، مسجد، جایگاه عبادت و یاد خداوند شناخته شده است که در ادامه برخی از آنها به عنوان نمونه بیان می شود:
1. “وَ أَنَّ المَساجِدَ لِّله فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً” ؛ و اینکه مساجد از آن خداست؛ پس، هیچ کس را با خدا نخوانید (جنّ، 18).
2. “قُلْ أمَرَ رَبِّي بِاْلقِسْطِ وَ أقیمُوا وُجُوهَکُمْ عِنْدَ کُلّ مَسْجِدٍ وَ ادْعُوهُ مْخلِصینَ لهُ الدِّینَ کَما بدَأکُمْ تَعُودُونَ” ؛ بگو: پروردگارم امر به عدالت کرده است و توجّه خویش را در هر مسجد (و به هنگام عبادت) به سوى او کنید و او را بخوانید، در حالى که دین (خود) را براى او خالص گردانید (و بدانید) همانگونه که در آغاز شما را آفرید، (بار دیگر در رستاخیز) باز مى گردید (اعراف، 29).
3. “الذینَ أخْرِجُوا مِنْ دِیارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ إِلاَّ أن یَقُوُلوا رَبُّنَا اللَّهُ وَ لوْ لا دَفْعُ الِلَّه النَّاسَ بعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لُدِّمَتْ صَوامِعُ وَ بِیَعٌ وَ صَلَواتٌ وَ مَساجِدُ یُذْکَرُ فیهَا اسْمُ الِلَّه کَثیراً وَ لیَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ یَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لقَوِیٌّ عَزیزٌ” ؛ همانها که از خانه و شهر خود، به ناحقّ رانده شدند، جز اینکه مى¬گفتند: پروردگار ما، خداى یکتاست و اگر خداوند، بعضى از مردم را به وسیله بعضى دیگر دفع نکند، دیرها و صومعه‌ها و معابد یهود و نصارا و مساجدى که نام خدا در آن بسیار برده مى شود، ویران مى گردد و خداوند، کسانى را که یارى او کنند (و از آیینش دفاع نمایند)، یارى مى¬کند؛ خداوند قوى و شکست ناپذیر است (حجّ، 40).
4. “فی بیُوتٍ أذِنَ اللَّهُ أنْ ترْفَعَ وَ یُذْکَرَ فیهَا اسْمُهُ یُسَبِّحُ لهُ فیها بِاْلغُدُوِّ وَ اْلآصال” ؛ (این چراغ پرفروغ) در خانه هایى قرار دارد که خداوند اذن فرموده دیوارهاى آن را بالا برند (تا از دستبرد شیاطین و هوسبازان در امان باشد)؛ خانه هایى که نام خدا در آنها برده مى شود و صبح و شام در آنها تسبیح او مى گویند (نور، 36).
به هر حال، همانگونه که ملاحظه می¬شود، در این آیات وصفی که برای مسجد ذکر شده، آن است که در مساجد نام خداوند برده می شود و مردان خدا برای تسبیح و ستایش حقّ تعالی در صبح و شام بدان روی می آورند و این به روشنی بیانگر این حقیقت است که رسالت اوّلیه و اساسی این مکان مقدّس در اسلام، آن است که کانون عبادت و ذکر و تسبیح خداوند متعال باشد.
پیامبر گرامی اسلام (ص) از نخستین روزهایی که دعوت به اسلام را به صورت آشکارا مطرح ساختند، از کعبه و مسجدالحرام (اوّلین مسجد ساخته شده بر روی کره زمین) به عنوان پایگاه عبادی استفاده می کردند و در آن به قرائت قرآن و مناجات با خدا و اقامه نماز می پرداختند.
شواهد تاریخی بیانگر آن است که مسلمانان را تشویق و ترغیب می نمودند تا به مسجد رفت آمد کنند و از برگزاری نمازهای پنج گانه در مساجد بدون عذر تخلف نورزند.
در صدر اسلام، مسلمانان به برپایی نمازهای جماعت که مظهر بندگی، شُکوه، حیات و وحدت امّت اسلامي است بیش از امروز اهمّیت می دادند؛ امّا باید گفت که در طول تاریخ 1400 سالۀ اسلام، کارکرد مسجد در بعد عبادی، هرگز افول نکرده است؛ اگرچه در زمینه‌های دیگر با فراز و نشیب بسیار همراه بوده است.
ویل دورانت، مورّخ مشهور غربی، در گزارشی از جوامع اسلامي، چنین می نویسد: “پیش از آفتاب و نیمه روز و نزدیک غروب، مؤذّن بر گلدسته بالا می رود و به وسیله اذان، مسلمانان را به نماز می خواند. به راستی، این دعوت چه نیرومند و شریف است که مردم را پیش از طلوع آفتاب به بیداری دعوت می کند؛ چه خوب است که انسان به هنگام نیمروز از کار باز ایستد و چه بزرگ و باشکوه است که ضمیر انسان، در سکوت شب به جانب خداوند جلّ جلاله توجّه کند” (دورانت، 1371، ج 4: 273).

كاركرد سیاسی

پيوستگي سياست و ديانت، يكي از اصول تغيير ناپذير اسلام ناب محمدي (ص) است كه در همه مظاهر ديني خود را نشان مي‌دهد. مسجد نيز از اين قاعده مستثني نيست و به عنوان اصلي ترين نهاد ديني در تمدن اسلامي، كاركرد سياسي به خود گرفته است. بنيان نقش آفريني سياسي مسجد، از همان صدر اسلام گذاشته شد و با تدبير شخص رسول اعظم (ص)، مسجد به عنوان كانون عبادت و بندگي، به كانون سياست نيز تبديل شد. همين رفتار، پيام پيوستگي سياست و ديانت را در خود نهفته دارد (لب خندق، 1392: 148).
در واقع از آغاز اسلام، این مکان مقدس با مسائل سیاسی آمیخته شد. زیرا شریعت اسلام، دینی است که در آن رابطه ای مستقیم بین فعالیت‌های عبادی و سیاسی وجود دارد. این ارتباط به روش‌های متعدد قابل تصوّر و درک است که از آن جمله، می توان به خطبه‌های نماز جمعه و بیان مسائل حکومتی و سیاسی و مسائل مهم اجتماعی توسط خطیب جمعه اشاره کرد. مسجد، پایگاه و مرکز همۀ فعّالیّت‌های سیاسی جامعه اسلامي و در واقع، «دارالحکومة» آن بوده است. ملاقات رهبران و نمایندگان خارجی و تصمیم گیری‌های مهم در مساجد صورت می گرفت و حرکت‌های سیاسی، اجتماعی از مسجد رهبری و سازمان دهی می شد (ر.ک: فروع الکافی، ج 8: 341 ؛ شرح نهج البلاغه ابن¬ابی-الحدید، ج 11: 9). پیامبر (ص) پیش از هجرت به مدینه، با وجود فشار حاکم در مکه با برخی از گروهها، در مسجدالحرام گفتگو می کرد. پس از هجرت به مدینه نیز پیامبر در مسجد، با افراد و گروه‌های اعزامی از قبیله‌ها و طایفه‌های گوناگون گفتگوی سیاسی انجام می داد. در مسجدالنبی مکانی به نام «اسطوانةالوفود» (ستون هئیت ها) برای این گفت وگوها در نظر گرفته شده بود (ر.ک: سیمای مسجد: 207- 236). همچنین در زمان خلفای نخستین و امام علی (علیه السلام) همۀ ملاقات‌های عمومی در مسجد انجام می شد و حتّی نمایندگان خارجی، در مسجد به حضور پذیرفته می شدند. مسجد، محلّ بیعت و اعلام برنامه‌های حکومتی نیز بود.
مسجد، در صدر اسلام همواره مجلس مشورتی مسلمانان در رویدادها نیز بوده است. بر اساس دستور قرآن کریم، (آل عمران، 159) پیامبر اکرم (ص) در امور مختلف با افراد دارای صلاحیّت مشورت می کردند. مهمترین این مشورتها در حوزه نظامی، غزوات و تنظیم سیاست‌های دفاعی بود (سبحانی، 1370: 34- 37).
به صراحت می توان ادّعا کرد که در کنار بعد عبادی مسجد، وسیع ترین کارکرد مسجد، کارکرد سیاسی آن بوده است. كاركرد سياسي مسجد، فراز و فرودهايي در طول تاريخ داشته است. در برخي از ادوار، اين كاركرد تا حدود زيادي به حاشيه رانده شده و از دايره نقش آفريني‌هاي مسجد خارج گشته است.
گرچه پس از دوره صدر اسلام، بسياري از زمام داران به تضعيف نقش سياسي مساجد پرداخته اند؛ ولي همه حكام سياسي چنين سيره اي نداشته و در اقصي نقاط عالم اسلام، نشانه هايي از پيوند مسجد و حكومت ديده مي‌شده است. براي مثال، در سال 169ه.ق در قاهره، جنب مسجد جامع جديد العسگر، دارالاماره اي در ارتباط مستقيم با مسجد ساخته مي‌شود و ابن طولون، مسجدي مي‌سازد كه در بخش جنوبي آن، ساختمان حكومتي دارالاماره قرار دارد و اين روش تا قرن‌ها ميان زمام داران اسلامي متداول بوده كه مساجدي مانند مسجد ارك از همين قبيل است (بي آزار شيرازي، 1372: 18).
امام خميني (ره) در عصر حاضر، به عنوان احياگر پيوند سياست و ديانت در جهان اسلام، نقش بي بديلي در احياي كاركرد سياسي مسجد دارد و بي گمان مي‌توان ايشان را احياكننده مساجد ناميد. امام خمینی (ره)، در ارتباط با این نقش می فرمایند: «مسجد در اسلام و در صدر اسلام، همیشه مرکز جنبش و حرکت‌های اسلامي بود و از مسجد تبلیغات اسلامي شروع می شده است و مسجد محلّ حرکت قوای اسلامي برای سرکوب کفّار و وارد کردن آنها در زیر بیرق اسلام بوده است» (صحیفه نور، ج 7: 65).
در واقع، سخنان امام خمینی (ره) تلاشی برای معطوف نمودن توجّه به فرهنگ اصیل اسلامي و سامان دهی حرکت‌های اسلامي از مساجد است. مساجد که پایگاه‌های انقلاب بودند، به صورت سنگرهای مستحکم برای مبارزۀ انقلابیها درآمدند. با فراگیر شدن انقلاب اسلامي، مسجدها جایگاهی مؤثّرتر در این زمینه یافتند. سخنرانی‌های روحانیان و دانشگاهیان در مساجد مردم را بیش از پیش با ابعاد فساد، ظلم، تبعیض و بی عدالتی ساختار سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی کشور آشنا کرد. مساجد، در طرد رژیم طاغوت از سوی مردم، بسیار مؤثّر بودند.
در نتیجه می‌توان گفت مسجدی که نمازگزاران آن با مسائل مهم سیاسی رابطه‌ فعال دارند و در آنجا پیرامون مسائل مهم جامعه رایزنی و تبادل آرا می‌کنند، به مسجد نمونه نزدیک‌تر است.

كاركرد اجتماعي

مسجد، محل گردهمایی مسلمانان و تجلیگاه پرشکوه انسجام و یک¬پارچگی ملت مسلمان است. مسجد، حافظ سلامت دین و جامعه است و نمایش وحدت و همدلی نمازگزاران، بقای اسلام را تضمین می کند. حضور نمازگزاران در مسجد، امید دشمنان اسلام را به ناامیدی بدل می سازد.
وحدت اجتماعی، عنصری اساسی برای سلامت و بقای اصل و اساس هر جامعه ای است. مسجد در تحکیم این عنصر اساسی، نقشی بس بزرگ ایفا می کند.
مسجد کانون اتّحاد و همبستگی، انس و الفت مسلمانان با یکدیگر است. مسلمانی که به طور منظّم و در زمان هایی ویژه، مانند نمازهای روزانه و نماز جمعه و با آدابی خاصّ، مانند با وضو و طهارت بودن، در اجتماعی عبادی شرکت می کند، خودآگاه یا ناخودآگاه در معرض تربیت دینی قرار می گیرد و آثار مهمّ اخلاقی و رفتاری و حسّ همبستگی اجتماعی در وجود او نمایان می شود.
مسجد با فراخوانی پیوسته‌ مسلمانان به جماعت، روح جمع‌گرایی، انعطاف و نظم‌پذیری را در آنان تقویت می‌کند و درون‌گرایی افراطی و بیگانگی از جمع را از آنان می‌زداید. اگر خانواده‌های مسلمان در مسجد به هم پیوند بخورند بستر مناسبی برای همیاری‌های جمعی آنان فراهم می‌شود.
مسجد می‌تواند گرد ملال و اندوه را از چهره و جان مسلمان بزداید و «افسردگی» وی را برطرف کند. مسجد نشاط را به فرد مسلمان هدیه می‌کند که نشانه‌ سلامت و تکامل روحی است. خانواده‌های مسجدی، در تعامل‌های خود، مشکلات و سختی‌های زندگی را در جمع دیگر خانواده‌ها بیان می‌کنند و تخلیه‌ عاطفی می‌شوند و همچنین حس پذیرفتگی در جمع آن‌ها را از احساس تنهایی، زمین‌گیرشدن و واماندگی نجات می‌دهد. حتی اگر خانواده‌ها نتوانند برای یکدیگر گره‌ای بگشایند، احساس همدردی و صفایی که در جمع یکدیگر پیدا می‌کنند انگیزه‌ تلاش دوباره و مبارزه‌ با مشکلات را در آن‌ها تقویت می‌کند.
مسجد به‌طورمعمول جایگاه طرح مشکلات و نارسایی‌های اجتماعی است. به‌طور طبیعی، حضور در چنین مکانی روح تعهّد و دردمندی را در فرد می‌دمد. پرورش این خوی پسندیده در اشخاص نوعی مبارزه با روح بی‌تعهّدی و بی‌تفاوتی است؛ روحیه‌ای که هرگاه در افراد جامعه- به‌ویژه نسل جوان- پیدا شود، آسیب‌های اساسی بر پیکر آن اجتماع وارد خواهد شد. یکی از زمینه‌هایی که فرهنگ مسئولیت و همیاری را در مسلمانان رواج می‌دهد، حضور خانوادگی در مسجد است. در مسجد نیازها، کاستی‌ها، چالش‌ها، فرصت‌ها و تهدیدها برجسته و توصیف می‌شود و خانواده‌ها می‌توانند برای همدیگر پشتیبان باشند.
مارسل بوازار می گوید: «مسجد عامل نیرومندى در همبستگى و اتحاد مسلمانان جهان است و اهمیت اجتماعى و فرهنگى آن را از این بابت، نمى توان نادیده گرفت، به خصوص در روزگار معاصر، که مسلمانان شور و حرارت صدر اسلام را دوباره از خود نشان مى دهند، مساجد به صورت مراکز تربیت روحانى و پایگاه جنبش امّت مسلمان نسبت به ستمگران و سلطه جویان در آمده است. اندک اندک مساجد موقعیت سال هاى نخستین ظهور اسلام را به دست آورده اند. تأسیس کتابخانه‌ها و تالار اجتماعات در درون مساجد این حقیقت را آشکار مى سازد که مساجد در اسلام بدان گونه که بعضى پنداشته اند، منحصرًا براى اداى فریضه نماز نیست و یقیناً یکى از مراکز سیاسى و فرهنگى مهم اسلام است. اقامۀ نماز جمعه وسیله اى است براى گردهمایى مسلمانان در روز تعطیل و طرح مسائل مهم اجتماعى و بحث و گفتگو در باب کمبودهاى رفاهى؛ نظیر بهداشت، مسکن، تصمیم گیری هاى سیاسى، مسائل حرفه اى و غیر آن. در حقیقت، برپایى نماز-جمعه به کار گرفتن عبادت خداوند است در راه خدمت به امّت. گردهمایى جمعه، به ویژه در سالهاى اخیر، در ممالک آزاد شده توسط اسلام، تأثیر و کارایى بسیارى داشته است. در این سالها، على رغم تفرقه و پراکندگى سیاسى مردم، گردهمایى مسلمانان ناخشنود از حکومت هاى ستمگر فاسد، در درون همین مساجد طرح قیام عمومى و مبارزه علیه ستمگران را ریخته و تزلزلى در ارکان فرمان روایى دست نشاندگان استعمار غرب پدید آورده است؛ کارى که احزاب و گروه هاى سیاسى مخالف در ممالک غرب از انجام آن هنوز ناتوانند» (ویلفرد کنت ول، 1356: 101).
از این رو می توان گفت: مسجد هر قدر وحدت و یکپارچگی مسلمانان را پایدارتر کند و قشرهای بیشتری از جامعه را در برگیرد، به مسجد طراز اسلامي نزدیکتر است. حضور پیروان مذاهب گوناگون در یک مسجد نیز نشانگر آن است که اختلاف‌های عقیدتی و مذهبی نتوانسته صف واحد مسلمانان را دچار تفرقه و پراکندگی کند. پس مسجد طراز اسلامي در مناطقی که پیروان مذاهب گوناگون زندگی می کنند، مسجدی است که همگان با وجود اختلاف‌های مذهبی، دوش به دوش هم در آن نماز بگزارند.
در حقیقت نمایش وحدت و همدلی مسلمانان، همان آرمان رسول اكرم (ص) است و ارزش آن کمتر از جنگیدن با دشمنان دین خدا نیست. پس مسجد طراز اسلامي در زمینۀ وحدت اجتماعی، مسجدی است که اتّحاد و یکپارچگی جامعۀ اسلامي را استوار نماید. نمازگزاران آن به راستی همدل و با صفا بوده، از کینه‌ها و کدورتها به دور باشند و همدلی و اتّحاد خود را به دشمنان آشکار و نهان جامعۀ اسلامي نشان دهند.
گفتگو پیرامون مشکلات اجتماعی و چاره اندیشی برای رفع آنها، هنگامی به نتیجه نهایی می رسد که اقداماتی عملی را نیز در پی داشته باشد. مسجد، پایگاه عمومی مسلمانان و محلّ حضور قشرهای گوناگون است. از این رو جایگاه مناسبی برای تعاون اجتماعی مسلمانان و مشارکت آنان در راستای رفع نارسایی‌های اجتماعی و خانوادگي است.
در صدر اسلام توجّهی همه جانبه به تهیدستان و محرومان در مسجد به عمل می آمد که باید الگوی مساجد در این عصر قرار گیرد.
امام رضا (علیه السلام) در گفتاری نورانی یکی از فواید سازنده نماز جماعت را که معمولاً در مسجد برپا می شود همیاری و تعاون مسلمانان بر «بِرّ و تقوا» بر شمرده است (حر عاملي، 1403، ج 5: 372). این سخن امام (علیه السلام)، باب علمی است که صدها باب علم دیگر از آن به روی انسان گشوده می شود. کارهایی مانند جمع آوری کمک برای نیازمندان، پرداخت وام، اعطای خدمات درمانی، اقدامات برای تسهیل ازدواج زوج¬های جوان، برنامه ریزی برای عیادت و سرکشی از بیماران و اموری از این دست، همگی از مصادیق تعاون بر «برّ و تقوا» است.
همچنین در زمینه مسائل اجتماعی، مسجد در اوایل ظهور انقلاب، پایگاه ترغیب و تحریک مردم برای همکاری و همیاری در زمینه‌های مختلف بود. در مسجد، بسیاری از مشکلات اجتماعی جامعه، با همکاری مردم، حلّ می شد.
“مساجد و ائمّه جماعات نه تنها اختلافات مالی مردم را حلّ و فصل می کردند، بلکه اختلافات خانوادگی و حتّی قومی و محلّی افراد را فیصله می دادند” (محمّدى، 1374: 74).
در سایه‌ برنامه‌ریزی صحیح، به‌ویژه در مسائل خانواده، می‌توان کارهای خیر را به‌خوبی در مسجد انجام داد. البته پرداختن بدین امور باید به‌گونه‌ای باشد که به شأن، آبرو، کرامت، عزت و حدود الهی جداسازی زنان و مردان آسیبی وارد نکند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

در حال بارگذاری ...