سير تطورات تاريخي مسجد 2

به اشتراک بگذار !

برگرفته از کتاب : ساماندهي جبهه فرهنگي انقلاب اسلامي ، نوشته دکتر مهدي ناظمي اردكاني وحميد شريفي زارچي

در روزگار عباسيان نيز مساجد ازنظر عملكرد آموزشي، نقش بسيار بارزي را ايفا مي كرد. استادان علوم اسلامي در همه مساجد به كار تدريس و فعاليت‌هاي آموزشي مشغول بودند. هر استادي بر ستوني از شبستان تكيه مي زد يا در زاويه اي از رواق مسجد مي نشست و دانشجويان گرد او حلقه مي زدند (خويلد، 1392). نكته اي كه قبل از ورود به دوره‌هاي بعدي قابل ذكر است تغيير و تحولات صورت گرفته در جنبه‌هاي ظاهري و تمدني مسجد پس از رحلت نبي مكرم اسلام (ص) است كه موردتوجه و بررسي قرار مي گيرد. پس از آغاز لشگركشي خلفا به اقصي نقاط عالم، مسلمانان با فرهنگ و تمدن ديگر ملل آشنا شدند و همين امر سبب شد تا انحرافات بزرگي در شكل و محتواي مساجد ايجاد شود. اين امر از دو زمينه اصلي سرچشمه مي‌گرفت. نخست، مشاهده نحوه ساخت و ساز عبادت گاه‌هاي اهالي اديان ديگر و الگوگيري از آنها و دوم، انحرافات فكري و رفتاري حاكمان پس از رسول اكرم (ص) و بدعت گذاري‌هاي پي در پي امراي بلاد اسلامي در استفاده از مساجد (لب خندق، 1392: 155). اين دوره را به حق بايد دوره آغاز اول و انحراف مسجد از جايگاه ديني خود دانست. شواهد تاريخي فراواني از اقدامات انحرافي اين دوره وجود دارد. اقداماتي كه كاركردهاي مسجد را از موضع اصلي خود خارج نمود. اين رويكرد مربوط به منطقه خاصي از جهان اسلام نبود و در همه اقصي نقاط بلاد اسلامي، چنين رويكردي در حال رشد بود. برخي از وقايع تاريخي كه مبين اين تحولات است به شرح ذيل اند: در دوره عثمان بر مساحت مسجدالنبي افزوده شد. در اين دوره مسجد را سفيدكاري كردند و سنگ‌هاي منقوش در عمارت آن بكار بردند و به جز از طرف شرقي، از ديگر جهات، آن را توسعه دادند و ستون‌هاي سنگي در آن كار گذاشتند. در زمان خلفاي بني اميه، دلبستگي به زر و زيور دنيا فزوني يافت و به تبع، جايگاه و نقش اصلي و مهم مساجد خود- به عنوان كانون هدايت و رهبري جامعه در ابعاد سياسي و اجتماعي- كم فروغ شد و به جاي آن، كاخ‌ها و دارالحكومه‌ها سربرفراشتند (مركز رسيدگي به امور مساجد، 1370: 38). معاويه در دوران حكومت خويش، بدعتي ناپسند بنا نهاد و «مقصوره» را به مساجد افزود كه به سبب آن ملامت بسيار شد «مقصوره» مكاني در داخل مسجد بود كه اطراف آن حصاري بود و به خليفه اختصاص داشت. مقصوره براي حفظ جان خليفه ساخته شد (همان). نخستين مسجدي كه در نواحي مفتوح بنا شد، مسجدي بود كه عتبه بن غزوان در بصره بنيان كرد كه از گل و خشت ساخته شده و طاقش از علف پوشانده شده بود. مسجد كوفه را كه به شيوه اي ساده بناشده بود، زياد بن ابيه- حاكم معاويه- از نو به شيوۀ ساساني ستون نهاد و در آفريقا و مصر نيز در ابتدا، مساجد ساده بنا شد، اما بعدها عمروعاص، منبري كه پادشاه مسيحي براي او به ارمغان آورده بود را در مسجد مصر قرارداد. در ايران نيز سعد بن ابي وقاص، ايوان شاهنشاهي ايران را محل عبادت قرارداد. در دمشق، وليد اول، كليساي قدّيس يوحنا را از نو ساخت و آن را مسجد ناميد. در حمص، ساختماني بود كه هم به عنوان مسجد و هم كليسا از آن استفاده مي شد (همان). ابن ابي عامر ازخلفاي اموي آندلس (366-400 ه.ق) در سال 387 ه.ق كليساي سنتياگو را كه زيارتگران از اقطار اروپا بدان جا مي رفتند را ويران كرد و آنگاه درحالي كه گروه فراوان اسيران مسيحي، درها و ناقوس‌هاي كليسا را پيشاپيش او حمل مي كردند، پيروزمندانه به قرطبه بازگشت. درهايي كه از كليساي سنتياگو آورده بود در مسجد بزرگ پايتخت نصب شد و ناقوس‌ها را در بناهاي اسلامي به جاي چراغ به كار بردند و مسيحيان را به همان حال كه زنجير به پا داشتند به تعمير مسجد گماردند (همان: 39). مسجد جامع دمشق- معروف به مسجد بني اميه- از باشكوه ترين مساجد دنيا و از حيث زيبايي از بي نظيرترين هاست كه به دست وليد بن عبدالملك بن مروان ساخته شد. او از امپراتور روم در قسطنطنيه درخواست كرد كه صنعتگران آنجا را براي او بفرستد. دوازده هزار صنعتگر از روم به دمشق آمدند و بناي مسجد را با صفحه‌هاي طلائي معروف به نسيفساء و موزاييك كه با رنگ‌هاي گوناگون غريب و زيبا برآميخته بود، تزيين كردند. (همان) گنبد مساجد به تقليد از كليساهاي شام ساخته شد. در تاريخ چنين ذكر شده است كه نخستين گنبد بناشده به دست مسلمانان، گنبد مسجدالاقصي است كه به فرمان وليد بن عبدالملك (96-86 ه.ق ) بنا شد (عريان، 1374: 47). آنچه گفته شد، تنها نمونه اي از موارد ذكر شده درباره مساجد است. تاريخچه بسياري از مساجد مهم جهان اسلام ثبت و ضبط شده و مطالب ذكر شده در مورد آنها، نشان از انحرافاتي دارد كه در ابتدا بدان‌ها اشاره شد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

در حال بارگذاری ...